Addysg

 

PRINDER YMGEISWYR I HYFFORDDI FEL ATHRAWON

 Rhyddhawyd ystadegau gan y gwasanaeth addysg UCAS yn yn y dyddiau diwethaf fod cwymp o dros 25% yn nifer y graddedigion o Gymru sydd wedi gwneud cais i hyfforddi fel athrawon o’i gymharu â blwyddyn ynghynt. Mae ystadegau newydd yn dangos mai 740 o bobl oedd wedi gwneud cais erbyn canol Rhagfyr 2017, o’i gymharu â 1,000 o ymgeiswyr yn yr un cyfnod yn 2016 a 1,010 yn 2015.Daw hyn er i Lywodraeth Cymru gyflwyno cymhellion ariannol hael ar gyfer pynciau fel Cymraeg, Ffiseg, Cemeg a Mathemateg. Mae’r nifer o geisiadau i hyfforddi i ddysgu Cymraeg fel pwnc uwchradd 29% yn llai na’r un cyfnod yn 2016. Does dim rhaid dweud y bydd gan hyn oblygiadau mawr a phell-gyrhaeddol i addysg yng Nghymru yn y blynyddoedd sydd i ddod, ac yn enwedig felly i addysg cyfrwng Cymraeg. Os pery’r duedd bresennol, ni fydd digon o athrawon i gynnal y ddarpariaeth bresennol, heb son am ymgyrraedd at darged y Cynulliad o gael 50% o’r boblogaeth yn rhugl yn yr iaith erbyn 2050.Fodd bynnag, nid y sefyllfa bosibl ( neu’n hytrach y sefyllfa debygol ) ddylai fod yn hawlio ein sylw ar hyn o bryd, ond sefyllfa heddiw. Nid gofyn beth fydd effaith y gostyngiad yn y nifer a hyfforddir fel athrawon yn y dyfodol ddylem ei wneud      ( Nid oes angen pelen risial i ddarogan hynny! ), ond, yn hytrach gofyn pam fod gostyngiad mor sylweddol.

 

Gofynnwn y cwestiwn, felly, ac, fel gyda’r mwyafrif o gwestiynau penagored ( Tacsonomi Bloom, gyfeillion! ), does dim un ateb syml. Gyda llaw, a sôn am atebion syml, dydy cynllun y Llywodraeth i daflu arian at broblem prinder ymgeiswyr o safon mewn rhai pynciau , ddim yn dŷ sydd wedi adeiladu ar graig. Rhoddir y cymhorthdal o £20,000 i rai sydd wedi cael gradd dosbarth cyntaf yn un o’r pynciau dan sylw. Rwan, mae gradd dosbarth cyntaf yn glodwiw dro ben ( er nad yw gymaint o gamp ag a fu, gan fod cymaint o raddedigion yn derbyn gradd dosbarth cyntaf erbyn hyn – 24% o’r holl raddau a ddyfarnwyd yn 2017, canran sydd wedi dyblu mewn 10 mlynedd ). Ond dydy gradd dosbarth cyntaf ddim ynddi’n hun yn gwneud athro/ athrawes dda. Yn ystod fy ngyrfa gwelais sawl un, oedd yn berchen ar raff o raddau ac uwch-raddau, na fedrent ddysgu pader i berson. A gwelais nifer, oedd efo graddau llai clodwiw, a allai ddysgu i fochyn hedfan, os mai hedfan oedd uchelgais y mochyn, wrth reswm. Os am dargedu arian sylweddol i ddatrys prinder, dylid ei ddyfarnu i’r hyfforddeion hynny sy’n profi eu hunain orau gyda dosbarth. Gellir bod yn sicr, wedyn, mai’r athrawon gorau yn y meysydd sy’n cael eu denu.

 

Fodd bynnag, yn õl at y gostyngiad yn yr ymgeiswyr. Mae llawer iawn o ddewis swyddi i raddedigion heddiw, y rhai sydd wedi ennill y graddau gorau, hynny yw. Dydy hi ddim mor hawdd i’r rhai sy’n graddio o rai prifysgolion, mewn rhai pynciau, a chyda gradd is na’r ail ddosbarth. Am y gweddill, mae digon o ddewis iddynt.. Hanner canrif yn ôl doedd dim prinder swyddi i raddedigion, ond roedd prinder amrywiaeth swyddi. Roedd graddedigion yn mynd yn athrawon, yn amlach na heb Heddiw, y gwrthwyneb sy’n wir. Mae na gymaint o wahanol fathau o swyddi, fel fod yn rhaid i berson ifanc fod yn wirioneddol eisiau bod yn athro/ athrawes i wneud cais am hyfforddiant. Fodd bynnag, mae’n amlwg fod llai ohonynt yn deisyfu hynny, ac mae mwy nag un rheswm am hynny

 

Yn sicr, nid yw’r swydd, bellach, yn ymddangos yn un ddeniadol, er gwaethaf hysbysiadau sebonaidd y Llywodraeth. Mae na ganfyddiad ymhlith llawer o fyfyrwyr heddiw fod dysgu yn waith caled iawn, a’i fod yn golygu rhoi llawer iawn o amser i baratoi a marcio, a gwneud gwaith papur diddiwedd. Yn anffodus, nid canfyddiad ydyw, ond realiti. Wrth gwrs fod dysgu yn waith caled; mae pob swydd gyfrifol, sy’n talu’n weddol dda, yn golygu gwaith caled. Ac, wrth fod yn athro, rydych yn gyfrifol am ddyfodol nifer helaeth o unigolion, ac mae hynny’n gyfrifoldeb sylweddol, a dychrynllyd, yn aml. . Ond fe fu hi felly erioed. Fodd bynnag, erbyn heddiw, aeth y pethau o gwmpas yr addysgu yn bwysicach na’r addysgu ei hun, a hynny sy’n gwneud y swydd yn anneniadol.

 

Y paratoi. Mae paratoi ar gyfer gwersi yn hanfodol, ond nid i’r graddau eithafol a ddisgwylir gan athrawon heddiw. Pa berson ifanc sydd eisiau treulio’r rhan fwyaf o’i amser ‘hamdden’ yn paratoi ar gyfer y gwaith, a hynny, gan amlaf, yn waith paratoi ar gyfer y ‘system’, nid ar gyfer addysgu’r disgyblion. Paratoi er mwyn paratoi, nid paratoi er mwyn gwers!

 

Yr asesu. Mae hyn yn rhan bwysig iawn o addysgu, gan ei bod yn hanfodol dangos parch i ddisgybl trwy roi’r sylw dyladwy i’w waith. Wn i ddim am unrhyw athro fyddai’n cwyno am yr asesu. Fodd bynnag, y mae rhai o’r ‘awdurdodau’ sy’n britho byd addysg yn mynnu gwneud yr asesu yn fwrn. Disgwylir i athrawon gael pensiliau o wahanol liwiau i ddangos gwahanol fathau o wallau. Yna cofio symbolau gwahanol i dynnu sylw at y gwallau. Ac mae angen sylwadau manwl ar ddiwedd y gwaith, a wiw i’r rheiny fod yn rhai negyddol, rhag brifo teimladau’r disgyblion, wrth reswm. Rhyw ddeuddeng mlynedd yn ôl, oherwydd y pwysau gwaith annioddefol ar athrawon, cytunodd y Llywodraeth i roi 10% o amser digyswllt i bob athro/athrawes er mwyn paratoi a marcio. Digon teg, ond 3 gwers yw 10%! Wn i ddim am unrhyw athro, neu athrawes, mewn ysgol uwchradd, all farcio gwaith y 200 o ddisgyblion, a mwy, y mae’n ei haddysgu, mewn 3 gwers.

 

Y gwaith papur, a chofnodi, diddiwedd ar bob agwedd o waith a bywyd pob disgybl unigol. Mae’r gwaith cofnodi hwn yn cynyddu’n ddyddiol ym mhob proffesiwn, ond, yn sicr, y byd addysg yw’r proffesiwn ble mae’n cyrraedd lefelau annioddefol ac annerbyniol.

 

Y pwysau o’r tu allan. Mae athrawon dan bwysau anhygoel o bob cyfeiriad. Mae angen gwella ar bob gwelliant yn gyson, a llwyddo y tu hwnt i bob llwyddiant. Unwaith y cyrhaeddir targed, fe osodir targed uwch. Ac, os na chyrhaeddir targed, bai’r athro yw bob tro, nid bai’r disgybl. Llwyddiant y disgybl, ond methiant yr athro! Rhoddir pwysau cyson, trwy Estyn, Gwe a’u tebyg, a’r Awdurdodau Addysg. Daw’r pwysau trwy’r Penaethiaid, i’r Uwch Dim Rheoli, i’r Pennaeth Adran, nes cyrraedd yr athro cyffredin ar waelod y gadwyn fwyd. Dyletswydd Pennaeth, pan oeddwn i yn y felin rai blynyddoedd yn ôl, oedd cadw’r pwysau oddi ar fwyafrif yr athrawon, oedd yn gwneud eu gwaith yn effeithiol, gan roi pwysau yn unig ar yr ychydig athrawon nad oeddynt mor effeithiol. Erbyn heddiw, mae’r pwysau ar bob athro, y rhai effeithiol yn ogystal â’r rhai nad ydynt gystal. Does dim i’w ennill mewn sefyllfa o’r fath. Ond mae popeth i’w golli! Pan fydd moral yn mynd, bydd y cyfan yn mynd.

 

Y pwyslais ar ganlyniadau. Mae’r syniad fod addysg yn llawer mwy na chanlyniadau arholiadau wedi hen ddiflannu. Er y telir gwrogaeth yn arwynebol i feithrin sgiliau cymdeithasol, diwylliannol, a chwaraeon, y sefyllfa real yw mai canlyniadau arholiadau yw’r unig fesurydd go iawn o lwyddiant ysgol.

 

Y pwyslais ar rai pynciau, ac agweddau, yn unig. Er na chydnabyddir hynny’n agored, mae’n amlwg, bellach, mai’r unig bynciau sy’n cyfrif yw Iaith a Mathemateg, gyda Gwyddoniaeth yn rhyw ddilyn y tu ôl iddynt. Llwyddiant ynddynt hwy yw’r prif fesurydd mewn arholiadau. Prif bwrpas pob pwnc arall yw cyfrannu at Lythrennedd a Rhifedd. Os mai hanesydd brwd ydych, a fyddech chi am fynd yn athro Hanes mewn ysgol, dim ond er mwyn cyfrannu at Lythrennedd? Ac os mai Cerdd yw eich maes, onid eich sarhâu yw eich gorfodi i lwyddo mewn prawf Mathemategol cyn medru hyfforddi i feithrin doniau cerddorol disgyblion?

 

Dirywiad cymdeithas yn gyffredinol. Heddiw, mae angen i ysgolion ddysgu pob un sgil, gan gynnwys defnyddio cyllell a fforc, i ddisgyblion. Ymddengys nad oes gan rieni unrhyw gyfrifoldeb i wneud dim i’w plant bellach, ar wahan i brynu tabled a thalu am datw iddynt.

 

Y dirywiad sydd yn ymddygiad disgyblion. Dydy ymddygiad pob disgybl ddim wedi bod yn berffaith erioed, ond roedd dulliau o ddelio gyda drwg-weithredwyr dros y blynyddoedd. Heddiw, ymddengys mai bai ysgolion yw camymddwyn disgyblion. Yn ôl y gwybodusion modern, diffyg diddordeb yng ngwersi athrawon unigol sy’n gyfrifol am bob camymddwyn. Rhyw wendid yn y wers sy’n achosi camymddwyn, hyd yn oed, yn y mwyaf drygionus o ddisgyblion.Gall hynny fod yn wir mewn ambell achos, ac mae na athrawon sy’n methu rheoli’r gorau o ddisgyblion. Ond cau llygad i ddiffygion cymdeithas, ac unigolion, yw rhoi’r bai ar yr athrawon. Mae disgwyl i ysgolion fedru delio efo rhai disgyblion na all teulu, gwasanaethau cymdeithasol, na’r heddlu ymdrin â hwy. A chuddio’r broblem yw rhoi pwysau ar ysgolion i beidio gwahardd disgyblion hollol anystywallt.

 

Y diffyg parch cyffredinol gan gymdeithas. Gynt, bu rhyw barchus ofn o athrawon gan y gymdeithas yn gyffredinol; roedd hynny ynddo’i hun yn anghywir. Ond erbyn hyn pwysodd y glorian yn llwyr i’r ochr arall. Mae rhai rhieni yn gweld bai ar athrawon am bopeth, ac maent yn rhuthro i’r cyfryngau cymdeithasol i bardduo athrawon eu hannwyl blant diniwed. Ac, yno, gallant ddweud unrhyw beth, heb fod yn atebol.

 

Coeliwch chi fi, mae addysgu ei hun yn bleser pur. Nid oes yr un teimlad gwell na gweld disgybl yn llwyddo, a gwybod mai chi fu’n gymorth i hynny ddigwydd. Fel gwrthbwynt i’r pleser hwnnw, mae elfennau digon annifyr wedi bod yn y proffesiwn erioed. Erbyn heddiw, mae ‘arbenigwyr’, awdurdodau, arolygwyr, ymgynghorwyr, sawl asiantaeth, gwleidyddion, a’r gymdeithas ei hun, yn gwneud eu gorau i sicrhau fod yr elfennau annifyr a nodir uchod yn gorbwyso’r pleser, ac yn argyhoeddi’r mwyafrif o raddedigion nad yw bod yn athrawon yn ddeniadol.

 

A dengys y data diweddar eu bod nhw’n llwyddo!

 

ATHRAWON LLANW

Wele ni unwaith eto, yn yr un hen rigol. Yn dynn ar gynffon canlyniadau profion Pisa, sy’n dangos fod perfformiad disgyblion Cymru wedi dirywio yn hytrach na gwella, fel y gobeithiwyd, cafwyd adroddiad arall ar athrawon cyflenwi gan ESTYN. Prif ddarganfyddiad eleni yw nad yw mwyafrif penaethiaid cynradd yn rheoli presenoldeb y gweithlu yn ddigon da. Bu adroddiadau ar yr un maes yn 2013, a 2015. Mae’r adroddiadau dilynol i un 2013 wedi digwydd oherwydd prif gasgliad syfrdanol Adroddiad 2013,

 

Mewn ysgolion cynradd ac uwchradd, mae dysgwyr yn gwneud llai o gynnydd

pan fydd yr athro dosbarth yn absennol, ac mae ymddygiad dysgwyr yn aml yn

waeth’

 

Nid y casgiad sy’n syfrdanol, ond y ffaith fod angen holl adnoddau ymenyddol sylweddol Arolygwyr Estyn i weld hynny. Deuid i’r un casgliad trwy ofyn i unrhyw un sydd wedi bod o fewn poeriad nico i ysgol. Beth yw’r rheswm, tybed, am y diffyg cynnydd hwn?

 

Yn sylfaenol, mae gwahanol fathau o absenoldebau. Yn gyntaf mae absenoldeb salwch tymor hir. Nodais, yn un o’m colofnau diweddar, beth yw hyd a lled y broblem honno, yn enwedig oherwydd straen, yn ysgolion Cymru. Yna mae absenoldeb tymor byr, diwrnod neu ddau, neu ychydig yn hwy. Mae hwnnw’n absenoldeb salwch, neu oherwydd fod athrawon ar hyfforddiant, neu’n ymwneud â rhywbeth y tu allan i’r dosbarth – yn aml yn gwrando ar, neu’n gwneud gwaith i, yr union asiantaethau sy’n beirniadu eu hysgolion am ddiffyg cynnydd yn y disgyblion oherwydd eu habsenoldeb. Yn olaf, ond nid leiaf, mae’r absenoldeb oherwydd y 10% o amser digyswllt a roir i athrawon yn y cynradd i baratoi a marcio.

 

Beth bynnag fo’r absenoldeb, mae’n creu cur pen mawr i’r penaethiaid. Eu consyrn cyntaf yw gwarchod y dosbarthiadau di-athro. Coeliwch neu beidio, ni fyddai llond dosbarth o angylion bach, beth bynnag fo’u hoed a’u cefndir, yn ymddwyn fel angylion pe gadewid hwy heb oruchwyliaeth. Iechyd a diogelwch, felly, yw’r flaenoriaeth; eilbeth yw cynnydd. Fel y nododd adroddiad Estyn yn 2013, mae ymddygiad disgyblion yn aml yn waeth gydag athro cyflenwi. Meddyliwch am yr ymddygiad hwnnw heb athro o gwbl!

Pan fo’r absenoldeb yn un tymor hir, mae problemau ychwanegol. Y cyntaf yw cael unrhyw athro cyflenwi i ymrwymo i waith tymor hir. Yr ail yw cael arbenigwr, yn enwedig yn yr uwchradd. Fel ag y mae, mae cael athrawon parhaol arbenigol mewn nifer o bynciau yn yr uwchradd yn profi’n anodd, gyda llawer o ddisgyblion yn derbyn eu haddysg, hyd at arholiadau allanol, gan rai nad ydynt yn arbenigwyr yn y pwnc. Mae’n arwyddocaol mai’r pynciau a brofir gan Pisa – Mathemateg a Gwyddoniaeth – sy’n dioddef fwyaf o hyn. Ond os yw’n anodd penodi arbenigwyr i swyddi parhaol, mae’n llawer anos cael yr union arbenigedd a ddeisyfir mewn athro cyflenwi. Byddai’n hynod ddiddorol gwneud arolwg o holl ysgolion Cymru ar un neu ddau o ddyddiau penodol i ganfod yn union sut mae arbenigedd pob athro llanw yn cyfateb i’r angen yn ei ddosbarth. Byddwn yn barod i fentro fy nghrys mai pegiau sgwar mewn tyllau crynion fyddai’r mwyafrif llethol.

 

A beth am y pegiau sgwar hyn, pwy ydynt? Yn sylfaenol, rhennir athrawon cyflenwi yn dair carfan

 

  1. Y rheiny sy’n methu cael swydd barhaol. Diffyg swyddi, nid diffyg gallu, sy’n gyfrifol am hynny gan amlaf, a hynny oherwydd y sefyllfa ariannol, sy’n gorfodi ysgolion i dorri swyddi. O reidrwydd, mae llawer o’r garfan hon yn athrawon newydd gymhwyso, sy’n methu cael y swydd y maent wedi eu hyfforddi amdani. Yn yr union gyfnod pan ddylent fod yn dysgu eu crefft o dan arweiniad cydweithwyr profiadol, cânt eu bwrw’n ynysig i waith ysbeidiol gyda disgyblion gwahanol mewn ysgolion gwahanol ar ddyddiau gwahanol, nid y sefyllfa ddelfrydol i fwrw prentisiaeth. Fodd bynnag, mae rhai o’r garfan hon yn methu cael swyddi parhaol am resymau effeithiolrwydd, ond maent hwythau yn begiau derbyniol pan fo angen llenwi tyllau.

 

  1. Y rheiny sy’n dewis bod yn athrawon llanw, am wahanol resymau. Gall hynny fod yn gweddu i’w dull o fyw, neu, yn amlach na heb, gall fod oherwydd fod llai o atebolrwydd a straen i waith athro cyflenwi.

 

  1. Y rheiny sydd wedi rhoi’r gorau i addysgu’n llawn amser, un ai ar ganol gyrfa, neu wedi ymddeol yn gynnar, ac yn gweithio fel athrawon cyflenwi i ychwanegu at y pensiwn.

 

Pa garfan bynnag, maent oll yn yr un sefyllfa. Dydy bod yn athro cyflenwi ddim yn hawdd – yn wir, gall fod yn gythreulig o anodd. Y prif reswm am hynny yw mai craidd addysgu da, a hanfod athro da, yw adnabyddiaeth lwyr o bob un disgybl unigol o dan ei ofal, gwybodaeth glir o’i gryfderau a’i wendidau, o ble mae wedi cyrraedd, ble mae am fynd nesaf, a sut i fynd ag ef yno. Ond pan fo athro cyflenwi yn cerdded i mewn i ddosbarth, does ganddo mo’r syniad lleiaf am yr un o’r hanfodion hyn. Yn amlach na heb, mae’r athro cyflenwi druan, hefyd, y tu allan i’w arbenigedd, yn symud o ddosbarth i ddosbarth, ac o ysgol i ysgol, fel iâr ar felt tragwyddol ei ruthr. Oes unrhyw ryfedd nad yw disgyblion yn gwneud cystal cynnydd gydag athrawon cyflenwi? Yn wir, ffliwcan fydd unrhyw gynnydd a wneir. Nid yw adnabyddiaeth o bolisiau, cyfundrefnau, na maes yr addysgu, yn mynd i gymryd lle yr adnabyddiaeth o’r plant. Ac nid trwy fod yn athro cyflenwi y mae caffael hynny.

 

Yn ôl yr ystadegau mae 10% o wersi disgyblion Cymru yn cael eu haddysgu gan athrawon cyflenwi. Mae’n deg tybio , felly, fod tua 10% yn llai o gynnydd. Gall 10% gyfateb i ddwy radd TGAU. Tybed sut byddai 10% yn newid lleoliad ar dablau Pisa? Yn ôl yr ystadegau eto, mae absenoldeb athrawon Cymru bron i ddwywaith absenoldeb eu cymheiriaid yn Lloegr. Mae’n arwyddocaol yn y cyswllt hwn fod canlyniadau profion Pisa disgyblion Lloegr yn sylweddol well na rhai Cymru. Profwyd yn rhyngwladol fod cyfatebiaeth glir rhwng cyfran absenoldeb athrawon a pherfformiad eu disgyblion. Yn yr Unol Daleithiau mae’r gyfran uchaf o absenoldeb athrawon yn nhalaith Nevada; mae ysgolion y dalaith honno yn perfformio gyda’r gwaethaf trwy’r wlad gyfan.

 

Fel y nodais, does dim angen craffter arbennig i ddod i’r casgliadau yn adroddiadau Estyn ar athrawon cyflenwi ers 2013. Oherwydd hynny, hoffwn awgrymu y byddai wedi bod yn llawer gwell defnydd o’u hamser fynd at wraidd y broblem, yn hytrach na chwarae efo’i heffeithiau. Nid efo powdwr gwyn ar y croen y mae gwella’r frech goch! Yn hytrach na beirniadu athrawon cyflenwi, penaethiaid, ac ysgolion, oni fyddai’n well mynd i’r afael â’r broblem go iawn, sef absenoldeb cymaint o athrawon sydd mewn swyddi parhaol? Mae cyfran helaeth iawn o absenoldeb athrawon yn digwydd oherwydd straen. Mae hwnnw yn cael ei greu gan y gofynion eithafol ac afresymol a roddir arnynt gan y Llywodraeth, y newidiadau cyson, a’r pwysau a ddaw oddi wrth awduron yr union adroddiadau sy’n beirniadu’r ysgolion. Petai ychydig o’r pwysau gormesol sydd ar athrawon yn cael ei godi, yna byddai llai o lawer yn dioddef straen, a llai o absenoldebau. Byddai hynny, wedyn, yn nacau’r galw am gymaint o athrawon cyflenwi, gan, a dilyn rhesymeg Estyn, godi cyflawniad a chynnydd disgyblion, Canlyniad hynny, mae’n amlwg, fyddai codi safonau a dringo i fyny tabl profion Pisa, yn ogystal â phob tabl addysgol arall.

Ymddangosodd yr erthygl hon gyntaf yn y cylchgrawn Barn